İnsanlığın ortak serüvenine bakan bir çift gözle yazıyorum; çünkü geçmişi anlamak, bugünü yorumlayabilmenin en büyük ön koşulu. Aşağıda, Nobel Ödülü çerçevesinde “hangi alanlarda ödül verilmediği” sorusunu tarihsel bir perspektiften tartışıyorum — geçmişin tercihleri üzerinden bugünün sorularına uzanan bir yolculuk.
Altyapı: Nobel Ödülü’nün Doğuşu ve Kapsamı
Kurucu irade ve ilk vasiyet: 1895’ten 1901’e
– Nobel Ödülü, kurucusu Alfred Nobel’in 27 Kasım 1895 tarihli vasiyetnamesiyle temellendirildi. ([VikiPedi][1])
– Nobel’in belirlediği kategoriler, “insanlığa en büyük faydayı getirecek keşifler veya icatlar” ile “edebî ya da barışa katkı sunan eserler” üzerineydi. ([cs.uwaterloo.ca][2])
– Bu çerçevede ilk yıldan itibaren (1901) ödüller; Fizik, Kimya, Fizyoloji veya Tıp, Edebiyat ve Barış dallarında dağıtıldı. ([Vikipedi][3])
– 1968’de, anma amacıyla eklenen Ekonomi Bilimleri dalı (Sveriges Riksbank Ekonomi Bilimleri Anısına Nobel Ödülü) bu beşli kümenin dışında gönüllü olarak eklendi. ([Vikipedi][3])
Kapsam ve sınır — “Vasiyetin dışı” neydi?
– Nobel’in orijinal vasiyetinde yer almayan dallar — matematik, felsefe, sosyal bilimler, mühendislik, çevre bilimleri, biyoloji (özel biyoloji alanları) gibi — ödül verilmemiş dallar olarak kaldı. ([NobelPrize.org][4])
– Resmî ifade ile “Nobel Ödülü verilmez” denmese de, vasiyet ve ödül mekanizmasının sınırı, bu dalları kapsam dışı bıraktı. Bu nedenle bugün “hangi alanda Nobel verilmez” sorusunun tarihsel ve yapısal yanıtı — bu dallarda.
Kırılmalar ve Tartışmalar: Matematik Neden Yoktu?
Erken mitler ve önyargılar
– Uzun yıllar boyunca, Nobel’in bir matematikçiye öfke duyduğu, matematiği küçümsediği ya da bir rekabet yüzünden matematiği dışladığı yönünde söylemler oldu. Bu mitlerden en meşhuru, ödül almayan İsveçli matematikçi Gösta Mittag‑Leffler’a karşı kişisel husumet iddiasıydı. ([Vikipedi][5])
– Ancak bu iddialar tarihsel araştırmalarla çürütüldü: Nobel’in matematik aleyhinde bir ön yargısı olduğuna dair somut bir kanıt yok; vasiyetin yazıldığı dönemde Mittag‑Leffler Nobel’den bağımsızdı. ([Vikipedi][5])
Vasiyetin öznel öncelikleri: Uygulamalı fayda ve insanlık hizmeti
– Öncelik, “icatlar ve keşifler” ile insanlığın direkt faydasına odaklıydı. Matematik gibi teorik/gayri‑uygulamalı alanlar bu kritere tam denk düşmüyordu. Bir matematik sitesinde belirtildiği gibi: “Nobel, teorik bilime değil, insanlığa pratik yarar sağlayan buluşlara yönelmişti.” ([cs.uwaterloo.ca][2])
– Dolayısıyla matematik, biyoloji (özellikle ekoloji, davranış bilimleri vs.), mühendislik, sosyal bilimler gibi alanlar baştan sistemin dışında bırakıldı. Bu, bir tercih değil — bir sınırın ve odak noktasının sonucuydu.
Sonradan Eklenen: Ekonomi ve “Anma Ödülü”nün Tartışması
1968’den sonra: Ekonomi biliminin devreye girmesi
– 1968’de Sveriges Riksbank’ın girişimiyle Ekonomi Bilimleri üzerine bir ödül kondu; 1969’dan itibaren ödüller diğerleriyle birlikte verilmiştir. ([Vikipedi][3])
– Ancak bu dal, Nobel’in orijinal listesinde yer almadığı için “resmî Nobel” ile arada bir tartışma doğdu. Bazıları bunun Nobel’in ruhuna aykırı olduğunu, bir “anma ödülü” olduğunu vurguladı. ([Vikipedi][3])
Tarihçi gözünden: Bu ekleme neyi ifade eder?
– Ekonomi dalının eklenmesi, zaman içinde “insanlığa fayda” kavramının değişebileceğini gösteriyor: 20. yüzyılda ekonomik sistemlerin durumu, toplumsal refah ve kalkınma, bilimsel icatlardan bağımsız olmaktan çıktı.
– Ancak bu genişleme bile birçok alanı kapsamadı — matematik, sosyal bilimler, çevre bilimi gibi — sistem hâlâ dar kaldı. Bu da bize: “tarihsel hatıra + toplumun ihtiyaçları = ödül sistemi” denkleminde, kimlerin kimler tarafından görüldüğünü söyleyen güçlü bir filtre olduğunu gösteriyor.
Belgelere Dayalı Eleştiriler ve Alternatif Ödüller
Nobel dışında ama eşdeğer: Matematik için özel ödüller
– Matematik dünyası, ödül eksikliğini kaldırmak için bağımsız büyük ödüller geliştirdi. Örneğin Crafoord Ödülü, matematik & astronomi, biyobilimler, jeobilimler gibi alanlarda veriliyor; bu ödül, bilinçli olarak Nobel boşluğunu doldurmayı hedefliyor. ([Vikipedi][6])
– Diğer bir örnek: Fermat Ödülü gibi; matematiksel araştırma alanlarında ödüller, ancak bunlar Nobel’in prestijiyle kıyaslanamıyor; çünkü küresel kamuoyu için Nobel, hâlâ “üstün başarı simgesi”. ([Vikipedi][7])
Tarihsel yorumcuların eleştirisi
– Bazı tarihçiler ve sosyal bilimciler, Nobel sisteminin “bilim + edebiyat + barış” üçgeniyle insan bilgisini yapısal olarak dar biçimde tanımladığına dikkat çekiyor. Örneğin bir tartışma kaynağında, “matematik, felsefe, sosyal bilimler gibi alanlar neden dışarıda kaldı?” diye soruluyor. ([Vikipedi][5])
– Bu durum, “insanlık faydası” vurgusunun zaman içinde bile değiştiğini — ama hangi alanların görülür ve değerli sayıldığı kararının hâlâ tarihsel ve toplumsal olduğu gerçeğini açığa çıkarıyor.
Geçmişle Günümüz Arasında Paralellik: Ödül Sistemlerinde Eşitsizlik
– Günümüzde bilim, teknoloji, sosyoloji, çevre bilimi, yapay zekâ, etik vb. alanlar, toplumun geleceği için hayati önem taşıyor. Ancak bu alanlardan hiçbirine Nobel verilmiyor. Bu da “hangi alanların görünür olduğu” sorusunu yeniden gündeme getiriyor.
– Örneğin çevre bilimi — iklim krizi ve biyosferin geleceği açısından — matematikten, mühendislikten ya da sosyolojiden daha stratejik olabilir. Ama Nobel sistemi hâlâ 120 yıl öncesinin sınıflandırmasına sadık.
Sorular ve Gözlemler: Neden Bazı Bilim Dalları Dışarıda? Ne Değişebilir?
– Eğer Nobel’in vasiyetinde bugün biçimlenecek olsaydı — yapay zekâ, ekoloji, sosyoloji, etik bilimleri, küresel ısınma gibi alanlar dikkate alınır mıydı?
– Ödüller, toplumsal değerlerle şekillenir. Gelecek, sadece doğa bilimleriyle değil; sosyal bilimler, çevre bilimi, etik, teknoloji etiği üzerinden de kuruluyor. Bu alanların görünürlüğü neden hâlâ ikincil?
– Başka bir açıdan: “Nobel eşiklerini” kırmak isteyen alternatif ödüller — Crafoord, Fermat gibi — yeterli mi? Yoksa yeni bir modele ihtiyaç yok mu?
Sonuç olarak, Nobel’in seçtiği dallar — Fizik, Kimya, Tıp, Edebiyat, Barış (ve sonradan Ekonomi) — onun zamanının dünyasına ve değer önceliklerine işaret ediyor. Ama bu seçim, insan bilgisinin sonsuz çeşitliliğini değil; belirli bir bakış açısını yüceltmiş. Günümüzde, bu yüceltinin yeniden tartışılması; hangi alanların “insanlığa fayda” sayılacağına karar vermek, aslında bizim bugüne ve geleceğe nasıl baktığımızla ilgili.
Okurları bu konuda düşünmeye davet ediyorum: Hangi bilim dallarının, ne zaman, nasıl görünür hâle gelmesi gerekiyor? Ödül sistemleri — sadece başarıyı değil — toplumsal değerleri de yansıtır mı?
[1]: “Nobel Ödülü – Vikipedi”
[2]: “Why is there no Nobel in mathematics? – University of Waterloo”
[3]: “Nobel Prize”
[4]: “FAQ – Frequently asked questions – NobelPrize.org”
[5]: “Nobel Prize controversies – Wikipedia”
[6]: “Crafoord Prize”
[7]: “Fermat Prize”